بررسی آثار کشف شده در تپه ها، گورستان ها و محوطه های باستانی شهرستان بروجرد نشان می دهد که این منطقه از دوران پیش از تاریخ مسکونی بوده است. وجود رشتهکوههای مرتفع و درههای عمیق و پرآب از رشتهکوههای زاگرس تا غرب بورژوا، این منطقه را برای سکونت انسان اولیه مناسب کرده بود. هنگامی که ساکنان این مناطق روش های کشاورزی را آموختند و به کشت محصولات کشاورزی پرداختند، به زمین حاصلخیز و آب روان نیاز داشتند و به همین دلیل دشت سیلاهور به یکی از مطلوب ترین مکان ها برای آنها تبدیل شد. وجود ده ها تپه و مقبره تاریخی و همچنین آثار ماقبل تاریخ گواه این امر است. به عنوان مثال، سفیدخان در تپه لوشت روستای بسازنا و همچنین تپه بگ شاه بخش همت آباد، تپه کره و بخش شیروان شهرستان بروجرد یافت شده و آثاری از عصر مس یافت شده است. سکونت انسان در منطقه بروجرد تا هزاره چهارم قبل از میلاد. همچنین نمونههایی از آثار عصر مفرغ هزاره سوم و دوم پیش از میلاد در تپه بهروز در جنوب بروجرد، تپه فخرآباد و تپه سرودخانه در اشترینا وجود دارد. می توان به دو تپه خواهر به نام های تپه علی اکبری و تپه بلالوک مربوط به عصر آهن هزاره یکم قبل از میلاد اشاره کرد.
از نظر باستان شناسی، تپه قرغ که در دوران مس در منطقه شیروان ساخته شده، یکی از مهم ترین تپه های باستانی شهرستان بروزرد است که تا پنج سطح کاوش و بررسی شده است. اشکال هندسی و رنگ اخرایی سفال های کشف شده نشان می دهد که مربوط به تپه های گیان و دشت لرستان است. در لایه بیرونی قطعه ای از سفال های دوره های بعد از جمله اشکانی را می بینید. تپه قلعه رومیان در 3 کیلومتری جنوب بروجرد یکی از تپه های مهم باستانی منطقه است و تا قرن نهم از اهمیت نظامی برخوردار بوده است.
پژوهشی که توسط کمیته شناسایی دشت های سیلاخور پژوهشگاه میراث و فرهنگ انجام شد، منجر به کشف آثار سفالی هفت هزار ساله در دشت سیلاخور شد، نوعی سفال که به باغ نو معروف است. کارت کورما. نتایج تحقیقات این گروه نشان می دهد که نخستین سکونتگاه ها در دشت سیلاخور در کنار رودخانه ها و نهرهای تیره و سیلاخور در منطقه قرار داشته اند.
تاریخ پیش از اسلام
اطلاعات مکتوب و جامع درباره اوایل دوره اسلامی در ایران کمیاب است و بیشتر به منابع یونانی محدود می شود. در قرن هفدهم قبل از میلاد، مری ها در سرزمینی ساکن شدند که بعدها مری نامیده شد. در زمان مادها و بعدها در دوره هخامنشی قلعههای نظامی و ارتباطی زیادی در منطقه سیلاخور وجود داشت که یکی از آنها قلعه بروجرد بود که فاصله چندانی با قلعههای معروف دیگری مانند قلعه روم نداشت. در اواخر دوره ساسانی، مناطق بروجرد و نهاوند به دلیل حمله اعراب به ایران از اهمیت نظامی و دفاعی خاصی برخوردار بودند و مقر ارتش ایران بودند.
کاسیها
کاسی ها یا کاسیان قبیله ای هستند که در هزاره سوم پیش از میلاد از آذربایجان وارد فلات ایران شدند و ابتدا در جنوب غربی دریای خزر و سپس در نواحی غربی و جنوب غربی ایران ساکن شدند. همدان ابتدا توسط کاسی ها تأسیس شد و آکسیان نام گرفت. در هزاره دوم پیش از میلاد در جنوب لرستان، کوههای شمال دشت شوش در خوزستان و نزدیک استان کرمانشاه ساکن شدند و آن را کاشان میگفتند. آنها در جنوب با عیلام روبرو شدند و به سمت کوههای شمالی لرستان رانده شدند. کاسی ها دامپرور بودند و در ساختن اشیای مفرغی مهارت داشتند و مفرغ لرستان از این نظر شهرت داشت. آنها سرانجام در جنگ با عیلامی ها شکست خوردند و در منطقه کوهستانی لرستان ساکن شدند. بروجرد به عنوان منطقه ای بین لرستان و همدان، منطقه ای مرزی بین تمدن کاسی و میتجانا بوده و تحت تأثیر حکومت کاسیان در آن دوره بوده است. با این حال بروجرد عموماً بخشی از سرزمین رسانه ای محسوب می شود. در واقع تمرکز و جهت حرکت کاسی ها از همدان به کرمانشاه و ایلام، از جنوب لرستان و شمال خوزستان بوده و لذا نفوذ آنها کمتر از نواحی فوق الذکر بوده است.دشت بروجرد، نهاوند و سیلاخور. .
مادها
مادها قومی ایرانی هستند که در قلمرو وسیع فلات ایران پراکنده اند. اکباتان یا هگمتانه (همدان) پایتخت مادها بود و نواحی اطراف آن از جمله بلجرود بخشی از سرزمین ماد را به نام مد علیا یا ماد سفلی تشکیل می داد. بلجار در جنوب هگمتان قرار داشت و ارتباط با مادها و عیلام خوزستان و بعداً پارسیان استان فارس کنونی از طریق مسیر بلجار بود. مادها به یک نیروی نظامی قوی برای رقابت با تمدن های همسایه نیاز داشتند و همچنین نیاز به پرورش اسب های چابک برای سواره نظام خود داشتند. بعلاوه، بلجرود و نواحی اطراف آن از دوره مادها محل پرورش دام، مرکز تولید و چرای اسب و مکان مهم حکومت بوده است.
هخامنشیان
ایران در زمان امپراتوری هخامنشیان. در سال 550 پیش از میلاد، کوروش پادشاه ایران آخرین پادشاهان ماد را در نبرد با ایشتوویگو شکست داد و با پایان دادن به پادشاهی ماد، امپراتوری بزرگ هخامنشی را پایه گذاری کرد. هخامنشیان پادشاهی ایران را به چند ساتراپی تقسیم کردند که یکی از بزرگترین و مهمترین آنها ساتراپی ماد بود. این سرزمین قسمت غربی فلات ایران را در بر می گیرد و به دو قسمت دیوانه کوچک و دیوانه بزرگ تقسیم می شود. کشور امروزی آذربایجان در شمال غربی فلات ایران به نام دیوان کوچک شناخته می شود و ری، همدان، کرمانشاه، لرستان و کردستان دیوان بزرگ را تشکیل می دهند. به این ترتیب در زمان هخامنشیان، ناحیه بروجرد بخشی از ساتراپی مادها بزرگ مادها محسوب می شد. در دوره هخامنشیان و سلوکیان، اطراف کوه گرین از جمله بروجرد، نهاوند و الشتر، مزرعه بزرگ اسب بود. به گفته حسین حزین بروجردی، در دوران هخامنشیان و پس از آن، قلعه بروجرد به همراه سایر دژهای دشت سیلاخور از جمله قلعه رومی از نظر نظامی و ارتباطی اهمیت داشته است. همچنین اعتقاد بر این است که کورش بزرگ برای دیدار با مادها از دشت های سیلاخور و بروجرد گذشت و در جنوب بروجرد در برخورد با جنگل یا بیشه ای برای عبور سپاهیان خود با مشکل مواجه شد.
هخامنشیان هگمتانه واقع در رشته کوه های زاگرس را پایتخت تابستانی خود قرار دادند و چندین شهر مهم دیگر در غرب و جنوب غربی ایران داشتند که مهمترین آنها شوش در خوزستان است. پرسپولیس و پاسارگاد در فارس و بیستون در ایران; کرمانشاه است. بروجرد در یک موقعیت میانی بین همه این شهرها قرار دارد و چندین قلعه در دشت سیلاخور از جمله قلعه بروجرد و قلعه قلامیان و همچنین تپه دو خواهر را در خود جای داده است. قلعه ها و بناها و بناهای دیگری مانند تپه حمام خرابه و تپه بلالوک را در بر می گیرد.
دوره اسکندر مقدونی
ارتش روم به رهبری اسکندر مقدونی به ایران حمله کرد و سرزمین هخامنشیان را اشغال کرد و سرانجام تخت جمشید پایتخت آن امپراتوری را به آتش کشید که باعث سقوط هخامنشیان شد. در بخشی از آن حمله اسکندر به منطقه بروجردا حمله کرد و چند قلعه را در آن منطقه تصرف کرد و یکی از آنها را که در موقعیت بهتری قرار داشت سازماندهی کرد و بخشی از سپاه خود را در آن مستقر کرد. این قلعه در سه کیلومتری جنوب بروجرد به دلیل استقرار سربازان رومی به قلعه رومی شهرت داشت و بعدها حداقل تا دوره صفویه به یکی از مهمترین دژهای نظامی تبدیل شد.
سلوکیان
جانشینان اسکندر، معروف به سلوکیان، بر غرب و جنوب ایران از جمله منطقه بروجرد حکومت می کردند. آنها توجه خود را به مناطق حاصلخیز معطوف کردند و به ساخت شهرهای جدید به ویژه در منطقه مثلثی بین سه شهر کرمانشاه، همدان و بروجرد و با فرض زمین های سرشار از آب و الکل پرداختند.
اشکانیان
اشکانیان یا اشکانیان ب. E. ک. یک سلسله ایرانی وجود داشت که در سال 250 میلادی آغاز شد. آنها تا سال 224 میلادی بر ایران حکومت کردند. این امپراتوری ابتدا در منطقه اشکانی در شمال شرقی ایران تأسیس شد، اما مهرداد اول ماد و بین النهرین را از نفوذ سلوکیان به عنوان بخشی از جنگ های ایران و روم خارج کرد. اشکانیان در غرب ایران در استان های کرمانشاه، همدان و بروجرد شهرهایی ساختند و از میان استحکامات نظامی فراوان در منطقه سیلاهور، توجه خاصی به کاخ بروجرد داشتند و آن را به شهر تبدیل کردند. دلایل متعددی برای تأسیس شهر بروجرد در دوره اشکانیان وجود دارد که می توان از زبان شناسی، شواهد تاریخی و آثار باستانی این منطقه به دست آورد. در واقع اولین دوره شکوفایی بروجرد را باید به دوره اشکانیان جست و جو کرد و پیش از آن بروجرد به شکل دژی با اهمیت نظامی و ارتباطی در مسیر هژمونیک بوده است. اشکانیان برای نامگذاری شهرها از پسوندهای کردی به معنای «ساخت» و «گرد» استفاده می کردند و به نام شاهزاده اشکانی ویرو نیز شهر را «ویروگورد» می نامیدند. اوردکورد یکی از نامهای تاریخی بروجرد است و اشکانیان شهر بروجرد را به نام اورد اول یا دومین پادشاه اشکانی اوردکرد نامیدهاند.
سعید نفیسی بر این باور است که در دوره ساسانی و حتی پیش از آن سکونتگاه هایی با پسوند «گرد» در انتهای نام خود ساخته شده است که از جمله آنها می توان به خسروگرد، فیروزگرد اشاره کرد و این نشان می دهد که شهر بروجرد قبل از اسلام ساخته شده است.
در داستان ویس و رامین نام رئیس محله ویرو و گوراب (بین ملایر و بروجرد) ذکر شده است. همچنین قله ولاش در غرب بروجرد احتمالاً به نام بلاش اول پادشاه اشکانی در همان زمان نامگذاری شده است. از دیگر شواهد دال بر رونق بروجرد در دوره پریفیان می توان به گسترش طوایف گودرزی زیادی اشاره کرد که مربوط به گودرز اول پادشاه پاریفی نیز می باشد.
ساسانیان
در نواحی قدیم ایران بروجرد و نهاوند دو شهر در نهوندی شش هستند که بخشی از پهله از سرزمین ماد هستند. پهله یا پهلو نام سرزمینی بزرگ در غرب ایران است که شهرها و مناطق زیادی از زاگرس کنونی را شامل می شود. ایالت پهله در زمان ساسانیان نامگذاری شد و پهلوی به مردم، زبان و خط مرتبط با پهله اشاره دارد. ماه نهاوند بخشی از سرزمین بزرگ پهل در غرب و مرکز ایران بود که بعدها به ماه بصره معروف شد. ابن الندیم از عبدالله بن مقفع نقل کرده است که ماه نهم یکی از مناطق پنج گانه پهله (فهله) است (یادداشتهای دهخدا). بروجرد و نهاوند دو شهر یا شهرستان در ماه نهاوند هستند. رضا قلیخان هدایت در فرهنگ انجمن آرای ناصر نام اصلی شهر بروجرد را فیروزگرد دانسته و در توضیح آن نوشته است: «شهر یکی از بناهای خسرو پرویز است که اکنون بروجرد نامیده می شود». پیروزگرد به شهر فیروز، یکی از نام های ثبت شده بروجرد اطلاق می شود که این شهر را به فیروز پادشاه ساسانی نسبت می دهد. ساسانیان در شهرها آتشکده می ساختند و آتشکده بزرگی در مرکز بروجرد ساختند که بعدها در قرن سوم در زمان عباسیان به مسجد تبدیل شد.
منبع: ویکی پدیا
